|
1.İklim değişikliğine neden
olan nedir?
Dünyanın iklimi; güneşten gelen enerji miktarından , atmosferdeki sera gazı ve aerosol miktarına, güneş enerjisinin ne kadarının
tutulacağı ya da yansıyacağını belirleyen yeryüzü özelliklerine
kadar, pek çok faktörden etkilenmektedir.
Karbon Dioksit (CO2), Metan (CH4) ve Azot (N2O) gibi sera
gazlarının atmosferdeki yoğunlukları, endüstri devriminin başından bu
yana önemli ölçüde artmıştır. Bu durum büyük oranda fosil yakıt
kullanımı, arazi kullanımındaki değişiklikler ve tarım gibi insan
faaliyetleri nedeniyle gerçekleşmiştir. Örneğin, günümüzde
atmosferdeki karbon dioksit yoğunluğu son 650 000 yıldan daha yüksek
düzeye gelmiş ve son on yılda, 1960 yılında ölçümler başladığından bu
yana ölçülenden çok daha hızlı artmaktadır.
Sonuç olarak, 1750 yılından beri gerçekleştirilen insan
faaliyetlerinin dünya üzerinde küresel ısınma etkisine yol açtığı
genel olarak kabul edilmektedir.
2. Şu ana kadar
iklimde ne gibi değişiklikler gözlenmiştir? Günümüzde iklim
değişikliğine neden olan nedir?
İklimde gözlenen
değişiklikler
Günümüzde küresel iklimin ısınması tartışılmaz bir
gerçektir. Hava ve okyanus sıcaklıklarının arttığını, kar ve
buzulların yaygın bir şekilde eridiğini ve deniz seviyelerinin
yükseldiğini gösteren pek çok araştırma bulunmaktadır.
Daha özele inildiğinde, son 12 yılın 11’i (1995-2006) küresel ısının ölçüldüğü 1850 yılından
bu yana kaydedilen 12 en sıcak yıl arasında yer almaktadır. Son
yüzyıl boyunca (1906 - 2005) küresel ısı 0.74°C oranında
artış göstermiştir. 20. yüzyıl boyunca küresel deniz seviyesi,
dağlardaki ve kutup bölgelerindeki kar ve buzulların erimesinden
dolayı 17 cm
yükselmiştir. Bunların yanı sıra, Antarktika’daki ısı ve buzullarda,
okyanus tuzluluk oranlarında, rüzgar
modelleri ve kuraklıklarda, yağış ve tropik siklonlarda olmak üzere
bölgesel değişiklikler de gözlenmiştirç
Önceki 1300 yıl ile karşılaştırıldığında, son yarım yüzyıldaki
sıcaklıklar oldukça sıradışıdır. Kutup
bölgelerinin günümüzden daha sıcak olduğu son zaman 125 000 yıl önce
yaşanmış ve deniz seviyesinde 4 ila 6 metrelik yükselme meydana
gelmiştir.
Günümüzde İklim
Değişikliğine Neden Olan Etkiler
Son 50 yılda küresel ısıda gözlenen artışların büyük
bölümünün nedeni insan kaynaklı sera gazı salımlarıdır.
3. 21. Yüzyıl
için ve uzun dönemde beklenen değişiklikler nelerdir?
21.Yüzyıl için
öngörülen sıcaklık değişiklikleri
Önümüzdeki 20 yıl boyunca ortalama küresel ısının 10
yıl başına 0.2°C civarında artış
göstermesi beklenmektedir. Sera gazı salımlarının
mevcut oranlarda ya da bunların üstünde devam etmesi, 21. yüzyılda
küresel ısıda daha fazla artışa ve pek çok iklimsel değişikliğe yol
açacaktır.
2000 yılında alınan Ek azaltım
önlemlerinden başka önlemler öngörmeyen Hükümetlerarası
İklim Değişikliği Paneli Senaryolarına göre, 1980’den 21. yüzyıl
sonlarına kadar olan küresel ısı artışı ile ilgili en iyi
tahminler, 1.8°C
(1.1 - 2.9°C) den 4°C (2.4 - 6.4°C)ye kadar
değişmektedir.
21.Yüzyıl için
öngörülen diğer değişiklikleri
21. yüzyıl sonuna kadar küresel deniz seviyesinin
ortalama 18 ila 59 cm
civarında yükselmesi beklenmektedir. Isınmanın karalar, kuzeydeki
yüksek enlemlerde en çok, Güney Okyanus ve Kuzey Atlantik Okyanusunun
çeşitli kısımlarında en küçük olması beklenmektedir. Diğer
değişiklikler, okyanusların asitlenmesi,
azalan kar yüzeyi ve deniz buzulları, daha sık değişen sıcaklık
dalgaları, yoğun yağışlar ve daha şiddetli tropikal siklonlar olarak
ortaya çıkacaktır.
Uzun Dönemde
Beklenen Değişiklikler
Atmosferdeki sera gazı salımları
sabitlense bile, insan faaliyetleri sonucu oluşan ısınma ve deniz
seviyesindeki yükselme yüzyıllar boyunca devam edecektir Eğer ısınma
yüzyıllar boyu artmaya devam ederse, bu durum Gröland
buz tabakasının tamamen erimesine ve küresel deniz seviyesinin 7 metre artmasına
yol açacaktır.
4. Dünya iklimini hangi
faktörler etkilemektedir?
İklim
sistemi, atmosferi yeryüzü, kar ve buzullar, okyanuslar ve diğer su
kaynakları ve canlılardan oluşan karmaşık ve etkileşimli bir
sistemdir. İklim sisteminin atmosfer bileşeni, genellikle ortalama
hava olayları olarak tanımlanan iklimi belirler.
İklim genellikle, sıcaklık,
yağış ve rüzgarlarda görülen değişikliklerin
aylıktan milyonlarca yıllık zaman dilimlerine kadar değişen bir süre
içerisinde ortaya çıkması olarak tanımlanır (Ortalama zaman dilimi 30
yıldır).
İklim sistemi zamanla, kendi iç dinamiklerinin etkisinde ve iklimi
etkileyen dış etkenlerdeki değişikliklere bağlı olarak evrimleşir.
Dış etkenler, atmosferin yapısını değiştiren insan kaynaklı faktörler
kadar, volkanik patlamalar, güneş ısısındaki değişmeler gibi doğal
olayları da içermektedir. Güneşten yayılan radyasyon iklim sisteminin
gücünü oluşturmaktadır.
Dünyanın radyasyon dengesini değiştirmek için üç
temel yol bulunmaktadır:
1.
güneşten gelen
radyasyonu değiştirmek (ör. Dünya yörüngesini veya Güneş’in konumunun
değiştirilmesi
2.
yansıyan güneş radyasyonu miktarının
değiştirilmesi (ör.bulutluluk oranında veya
atmosferi oluşturan partiküllerde değişiklik)
3.
dünyadan uzaya geri
gönderilen uzun dalga radyasyonların değiştirilmesi (ör. Atmosferdeki
sera gazı yoğunluğunun değiştirilmesi)
Bunun sonucunda iklim, çeşitli geri besleme
mekanizmalarıyla bu tür değişikliklere dolaylı veya doğrudan tepki
verir.
5. İklim
değişikliği ve hava arasındaki ilişki nedir?
İklim değişikliği genel olarak ortalama hava durumu
olarak tanımlanır ki bu hava durumu ile iklim değişikliği birbiriyle
iç içe geçmiş durumdadır. Gözlemler hava olaylarında dikkat çekici
oranda değişikliklere işaret etmektedir ve hava durumunda görülen bu
değişikliklere ilişkin istatistikler iklim değişikliği olarak da
tanımlanabilir. İklim ve hava yakından ilişkili olsa da aralarında
önemli farklılıklar da bulunmaktadır.
Bilimadamlarına bundan bir kaç hafta
sonraki havayı tahmin edemezken 50 yıl sonraki iklim durumunu nasıl
bilebildikleri sorusunun, yaygın bir yanlış anlamadan kaynaklandığı
söylenebilir. Havanın karmaşık doğası bir kaç günden ötesinin hava
durumunun tahmin edilmesini engeller. Atmosferin yapısına veya diğer
faktörlere bağlı olarak iklimdeki değişiklikleri tahmin etmek ise
oldukça başka ve daha başedilebilir bir
sorundur. Benzetme yapmak gerekirse, bir insanın hangi yaşta öleceği
tam olarak belli değilken, sanayileşmiş ülkelerdeki erkeklerin
ortalama ölüm yaşı 75 civarındadır.
Bu konudaki diğer bir yaygın yanılgı da soğuk bir kışın ya da kürede
yer alan ve soğumakta olan bir bölgenin küresel ısınmaya karşı bir
kanıt oluşturduğudur. İklim değiştikçe sıklığı ve yoğunluğu değişse
de her zaman aşırı sıcak ve soğuklar olacaktır. Ancak hava uzay ve
zaman yönünden ortalama olarak ölçüldüğünde, verilerden kürenin
ısındığı gerçeği ortaya çıkmaktadır.
6. Sera etkisi
nedir?
Güneş, çoğunlukla tayfın görünür ya da yarı görünür
bölümünde (ör. ultraviyole), çok kısa dalgalarla ısı yayarak iklimin ana
unsurunu oluşturur. Dünya atmosferine ulaşan güneş enerjisinin kabaca
üçte biri doğrudan uzaya geri yansımaktadır. Geriye kalan üçte ikisi
ise yeryüzü tarafından ve daha az oranda atmosfer tarafından
emilmektedir. Dünya Güneşten çok daha soğuk olduğu için, özellikle
tayfın kızılötesi kısmında çok daha uzun dalgalarda radyasyon yayar.
Yeryüzü ve okyanuslar tarafından salınan bu termal radyasyon bulutlar
da dahil olmak üzere, atmosfer tarafından
emilir ve tekrar dünyaya yayılır. Buna sera gazı etkisi denir.
Bir seradaki cam duvarlar hava akımını düşürür ve içerideki hava
sıcaklığını arttırır. Benzer şekilde, ancak farklı bir fiziksel
süreçten sonra, Dünya’nın sera etkisi gezegenin yeryüzünü ısıtır.
Doğal sera etkisi olmasaydı, yeryüzünün ortalama sıcaklığı suyun
donma noktasının altında olacaktı. Bu nedenle, Dünyanın doğal sera
etkisinin, bugün bildiğimiz yaşamı mümkün kıldığı söylenebilir.
Ancak, insan faaliyetleri, özellikle fosil yakıtların kullanımı ve
ormanların tahrip edilmesi, doğal sera etkisini arttırarak küresel
ısınmaya yol açmıştır.
7. İnsan faaliyetleri
iklim değişikliğini nasıl etkiler ve insan faaliyetleri ile doğal
etkiler nasıl karşılaştırılabilir?
İnsan faaliyetleri, Dünya
atmosferindeki sera gazı, aerosoller ve
bulutluluk oranını etkileyerek iklim değişikliğine neden olur. İnsan
faaliyetleri kapsamında bilinen en büyük neden atmosfere karbon
dioksit salan fosil yakıtların yakılmasıdır.
Sera gazları ve aerosoller, Dünya’nın enerji dengesinin bir
parçasını oluşturan, güneşten gelen ve yer kabuğundan yansıyan termal
(kızılötesi) ışınlar arası dengeyi değiştirerek iklim değişikliği
üzerinde etkili olurlar. Söz konusu gaz ve parçacıkların atmosferdeki
miktar ve özelliklerinin değişmesi iklim sisteminde bir ısınma ya da
soğumaya yol açar.
Sanayileşme döneminin
başlangıcından bu yana (1750), atmosfer üzerindeki insani etkiler
daha çok ısınmaya yönelik gerçekleşmiştir. Bu dönem süresince iklim
üzerindeki insani etkiler doğal süreçler sonunda gerçekleşen
değişimleri büyük oranda aşmıştır.
8. Dünya sıcaklığı
ne yönde değişmektedir?
Gözlemler, geçtiğimiz 157
yılda, bölgesel farklılıklar olmakla birlikte, yeryüzü sıcaklığının
küresel ölçekte arttığını göstermektedir. Küresel ortalamada, son
yüzyıldaki ısınma iki aşamada gerçekleşmiştir; 1910’lardan 1940’lara
(0.35°C) ve 1970’lerden günümüze (0.55°C). Artan ısınma oranı daha çok son
12 yılda gerçekleşmiş ve tüm zamanların kaydedilen en sıcak 12 yılın
11’i bu son 12 yıl içerisinde gerçekleşmiştir.
Küredeki ısınma,
okyanusların ısınması, deniz seviyelerindeki yükselme, Kutuplardaki buzullardaki
erimeler ve Kuzey Kutbu kar kalınlığındaki azalma ile
kanıtlanmaktadır.
9. Yağışlardaki
değişimler nelerdir?
Gözlemler yağışların
miktar, yoğunluk, sıklık ve türünde değişmeler göstermektedir. Yağışların
bu özellikleri bölgeden bölgeye büyük farklılıklar göstermektedir.
1900 ile 2005 yılları
arası yağış düzenindeki eğilimlere göre, yağışlar Kuzeydoğu ve Güney
Amerika, Kuzey Avrupa ve Kuzey ile Orta Asya’da artarken, Sahel, Güney Afrika, Akdeniz ve Güney Asya’da azalmıştır.
Kuzey bölgelerde artık kar yerine daha çok yağmur şeklinde yağışlar
gözlenmeye başlanmıştır.
Bu değişikliklere dünya
okyanuslarındaki ısınmaya bağlı olarak buharlaşma oranında yaşanan
artış da eşlik etmektedir. Buna ilaveten dünyanın çeşitli
bölgelerinde kuraklık ve sel baskınlarında da artış yaşanmaktadır.
10. Günümüzdeki
iklim değişikliği dünya tarihindeki diğer iklim değişiklikleri ile
karşılaştırıldığında beklenmeyen bir olay mıdır?
İklim dünya tarihi
boyunca çeşitli ölçüde değişiklikler göstermiştir. Günümüzdeki iklim
değişikliğinin bazı boyutları olağan olmakla birlikte, büyük oranda
olağandışı bir durumdur. Atmosferdeki CO2 konsantrasyonları geçmiş
yarım milyon yıldakine oranla rekor seviyelere ulaşmış ve bu yüksek
bir hızla gerçekleşmiştir.Günümüzde, küresel
sıcaklık geçtiğimiz beş yüzyıldakine oranla çok daha yüksek
seviyelere ulaşmıştır.
Eğer ısınma engellenememeye devam ederse, iklim değişikliğinin
etkileri, içinde bulunduğumuz yüzyıl içerisinde coğrafi açıdan beklenmedik
sonuçlara yol açacaktır. Mevcut iklim değişikliğinin bir başka sıra
dışı nedeni, geçmiş iklim değişikliklerinin doğa olaylarına bağlı
olması karşısında mevcut değişikliğin daha çok insan faaliyetleri
kaynaklı olmasıdır.
İletişim
Bilgisi: did.uki@cevreorman.gov.tr
Son
Güncelleme: 19.11.2008
|
